Bilimsel Üretimin En Kapsayıcı Yolu: Vatandaş Bilimi
Bilim çoğu zaman uzmanların laboratuvarlarda yürüttüğü teknik çalışmalar olarak görülür. Oysa son yıllarda dünya çapında giderek güçlenen bir yaklaşım, bilimin bu sınırlarını genişletiyor: Vatandaş Bilimi. Bu yöntem; bilim insanlarının bilgi üretim sürecine toplumun farklı kesimlerini dahil eden, gözlem, veri toplama ve ölçüm gibi birçok adımı gönüllülerle birlikte yürüten katılımcı bir modeli ifade ediyor. Bilimsel projelere bu şekilde katkı sağlamak için doğaya merak duymak, çevreye dikkatlice bakmak ve gözlem yapmaya istekli olmak çoğu zaman yeterli.
Bilimsel bilginin genelde üniversiteler, laboratuvarlar ve uzmanlık alanları etrafında şekillendiği düşünülse de vatandaş bilimi; bilgi üretim sürecini bu sınırların ve uzmanlıkların dışına taşıyor. Her bireyin gözlemleri, kayıtları ve deneyimleri veri haline geldiğinde bilgi, laboratuvar ve uzman çevrelerinin dışına taşarak toplumun geniş kesimlerinin katkısıyla büyüyor.
Aynı zamanda vatandaş bilimi sadece veri toplamayı değil, doğayla yeniden bağ kurmayı da teşvik ediyor İnsanlar yaşadıkları çevrede doğayı gözlemledikçe ve öğrendikçe, yaşadıkları yerle daha güçlü bir bağ geliştiriyor. Bu bağ ise koruma motivasyonunu artırırken yerelde sahiplenmeyi güçlendiriyor ve bilimsel süreci sosyal bir deneyime dönüştürüyor.
Bu nedenle vatandaş bilimi yalnızca bir yöntem değil; bilgiyi tabana yayan, doğayı birlikte koruma kültürü oluşturan güçlü bir araç.
Neden Vatandaş Bilimine İhtiyaç Duyuyoruz?
Gezegenimiz, iklim krizi, biyoçeşitliliğin azalması ve çevre kirliliği gibi karmaşık sorunlarla karşı karşıya. Bu sorunların çözümü yalnızca bilim insanlarının yürüttüğü çalışmalarla sınırlı olursa eksik kalıyor. Çünkü değişimi izlemek, örnek toplamak ve çevresel veriyi güncel tutmak için çok daha fazla gözlemciye ihtiyaç var.
İşte tam bu noktada vatandaş bilimi devreye giriyor. Sahil kasabasında yaşayan bir genç, dalış yapan meraklı bir dalgıç ya da balıkçılıkla uğraşan bir aile; bulundukları bölgeden topladıkları verilerle hem yerelde fark yaratabiliyor hem de araştırmalara ve koruma politikalarının şekillenmesine katkı sunabiliyor. Bu yaklaşım bilgi üretiminin yanı sıra bilimsel süreçlerde aidiyeti ve sorumluluk duygusunu da güçlendiriyor.
Dünya’dan İlham Veren Vatandaş Bilimi Örnekleri
Bugün dünya genelinde milyonlarca insan vatandaş bilimine katkı sunuyor, birçok uluslararası platform ise milyonlarca gözlemciyi bilimsel üretim süreçlerine dahil ediyor. Aşağıdaki global platformlar bu hareketin ölçeğini ve çeşitliliğini gösteriyor:
Canlı türlerinin fotoğrafla kaydedildiği ve yapay zeka destekli tanımlamayla bilimsel veriye dönüştürüldüğü küresel platform.
Yelkenlilerin rotaları üzerinde su örnekleri toplayarak mikroplastik ve çevresel parametreler üzerine veri sağlayan girişim.
Kullanıcıların su rengini kaydedip bilim insanlarına ilettiği, su kalitesinin izlenmesine katkı sağlayan uygulama.
Gönüllülerin bulut, sivrisinek habitatı, toprak nemi gibi çevresel öğeleri gözlemleyerek NASA’nın küresel veri tabanına katkı sunduğu program.
Kuş gözlemcilerinin kayıtlarıyla popülasyon, göç ve dağılım üzerine en büyük kuş veritabanını oluşturan platform.
Kullanıcıların görüntü sınıflandırma ve analiz süreçlerine dahil olduğu; astronomiden ekolojiye yüzlerce projeyi kapsayan geniş platform.
Bu platformlar sayesinde dünyanın herhangi bir yerinde yaşayan kişiler, bazen bir fotoğrafla bazen basit bir ölçümle bilimsel araştırmalara doğrudan katkıda bulunabiliyor. Bu örnekler ile; katılımcıların, vatandaş bilimi çalışmaların yalnızca sahada değil, bilgisayar başında bile yapabileceği bir kere daha görülüyor.
Akdeniz Koruma Derneği’nde Vatandaş Bilimi
Akdeniz Koruma Derneği olarak vatandaş biliminin Türkiye’de gelişmesi için çalışmalar yürütüyor, gönüllülerin bilimsel izleme süreçlerine katılımını destekliyoruz.
Yıllar içinde birçok uygulamayla bu yaklaşımı sahaya taşıdık:
Tür ihbar hattı ile kıyılardan Akdeniz keşiş foku gibi nesli tehlike altında olan deniz canlıları gözlemleri topladık.
Hayalet ağ bildirimleriyle temizliğe yön veren veri akışı sağladık ve birçok su altı temizlik faaliyeti gerçekleştirdik.
Vatandaş bilimi atölyelerinde gönüllülerle birlikte sahada ölçümler yaptık.
Bu çalışmalar, hem bilimsel veri sağladı hem de toplumun doğa koruma süreçlerine aktif katılımını teşvik etti.
Fethiye’de Bir Vatandaş Bilimi Deneyimi
DiverSea projesi kapsamında Fethiye’de yerel gönüllülerle bir vatandaş bilimi faaliyeti gerçekleştirdik. Etkinlik boyunca farklı noktalardan fitoplankton örneklemesi yapıldı, su berraklığı ölçüldü ve gönüllülerle birlikte çevresel veriler kaydedildi. Toplanan örnekler analiz için Dokuz Eylül Üniversitesi Deniz Bilimleri Enstitüsü’ne iletildi.
Bu çalışma, yalnızca veri üretmekle kalmadı; bölgeyi yakından tanıyan katılımcıların deneyimi sayesinde sürecin yönünü de şekillendirdi. Bu sayede yerelde yaşayan insanlar bilimsel izleme süreçlerine dahil olarak koruma politikalarının şekillenmesine katkı sağladı. Sonuç olarak hem bilimsel hem sosyal açıdan güçlü bir iş birliği ortaya çıktı.
Herkes İçin Bilim
Vatandaş bilimi, bilimin yalnızca uzmanlara ait olmadığını; doğayı seven, koruyan ve gözeten herkesin araştırma sürecinin bir parçası olabileceğini gösteriyor. Her yeni gözlem, fotoğraf, numune ya da ölçüm; kıyılarımızın geleceğine dair daha net bir resim oluşturuyor. Biz de Akdeniz Koruma Derneği olarak bu yaklaşıma değer veriyor, yeni iş birlikleri ve etkinliklerle katkı sunmaya devam ediyoruz.
Doğayı korumak hepimizin sorumluluğu. Ancak birlikte öğrenirsek, birlikte koruyabiliriz.