Likya orkidesi, bilimsel adıyla Ophrys lycia, dünyada yalnızca Antalya'nın Kaş ilçesi ve çevresinde görülen endemik bir orkide türüdür. Boyu 40–50 santimetreye kadar ulaşabilen Ophrys lycia mart sonu ve nisan aylarında çiçek açar. Pembemsi-menekşemsi çanak ve taç yaprakları ile kırmızımsı kahverengi dudak kısmı sayesinde kolaylıkla ayırt edilir.
Son derece dar bir yayılış alanına sahip olan Likya orkidesi, badem teraslarında, taşlık yamaçlarda ve çalılık alanlarda yaşamını sürdürür. Ancak bu eşsiz türün geleceği bugün ciddi bir tehdit altındadır.
Likya İsmi Nereden Geliyor?
Likya orkidesi adını, Antik Çağ'da "ışık ülkesi" olarak anılan Likya bölgesinden alır. Tür, 1980 yılında İsviçreli botanikçi Jany Renz tarafından keşfedilmiş ve bilim dünyasına tanıtılmıştır.
Bugün Kaş ve çevresindeki doğal yaşam alanları, artan yapılaşma baskısı ve habitat kaybı nedeniyle giderek daralmaktadır. Bu nedenle Likya orkidesi yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda kültürel bir miras niteliği de taşımaktadır.
Likya Orkidesi Neden Tehdit Altında?
Likya orkidesinin doğadaki birey sayısının 200'ün altında olduğu tahmin edilmektedir. Bu nedenle tür, Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) tarafından "Critically Endangered (CR) – Kritik Tehlikede" kategorisinde değerlendirilmektedir.
Türün karşı karşıya olduğu başlıca tehditler şunlardır:
Habitat kaybı ve yapılaşma baskısı
Kaçak orkide sökümleri
Tarımsal ilaç ve pestisit kullanımı
Popülasyonların küçülmesine bağlı genetik daralma
Özel tozlayıcısının zarar görmesi
Likya orkidesinin geleceği yalnızca bitkinin kendisine değil, yaşam alanlarına ve ekolojik ilişkilerine de bağlıdır.
Doğanın En İlginç Tozlaşma Hikâyelerinden Biri
Likya orkidesi, Ophrys cinsinin diğer üyeleri gibi son derece özel bir tozlaşma stratejisine sahiptir.
Çiçeğinin şekli ve kokusu, belirli bir arı türünü taklit ederek tozlaşmayı sağlar. Arazi çalışmaları sırasında türün doğal tozlayıcısının Andrena curiosa olduğu tespit edilmiştir.
Bu son derece özelleşmiş ilişki, evrimsel açıdan büyük bir başarı olsa da türü kırılgan hale getirir. Çünkü tek bir tozlayıcıya bağımlı olmak, popülasyon küçüldüğünde yok olma riskini artırmaktadır.
Akdeniz Koruma Derneği ve Ege Üniversitesi'nin Koruma Çalışması
Akdeniz Koruma Derneği ve Ege Üniversitesi iş birliğiyle yaklaşık beş yıldır yürütülen çalışma, Likya orkidesinin hem doğal ortamda hem de laboratuvar koşullarında korunmasını amaçlamaktadır.
Dr. Nejdet Bozkurt tarafından yürütülen araştırmalar kapsamında:
Doğal popülasyonlar kayıt altına alındı.
Kontrollü çapraz tozlaşma ile tohum elde edildi.
Mini tohum bankası oluşturuldu.
Türün genetik materyali koruma altına alındı.
Tohum canlılığı analiz edildi.
Üç yıl boyunca saklanan tohumların çimlenebilirliği test edildi.
Laboratuvar ortamında başarılı çimlenme sağlandı.
Yumru oluşturan bireyler elde edildi.
Bu çalışmalar sayesinde türün doğal ortam dışı (ex situ) korunması için güçlü bir bilimsel altyapı oluşturuldu.
0,1 Milimetreden Geleceğe
Likya orkidesinin tohumları yalnızca 0,1–0,2 milimetre büyüklüğündedir.
Laboratuvar ortamında yürütülen çalışmalar sonucunda bu mikroskobik tohumlar çimlenerek bitkiciklere dönüştü ve yaklaşık 500 günü aşan gelişim süreçlerini başarıyla tamamladı. Daha da önemlisi, bazı bireylerde yumru oluşumu gözlendi.
Karasal orkidelerde yumru, yalnızca bir depo organı değil; türün bir sonraki büyüme dönemine ulaşmasını sağlayan kritik bir yapıdır.
Bu sonuçlar, Likya orkidesinin geleceği açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir.
Bir Sonraki Adım: Doğaya Dönüş
Koruma çalışmasının bir sonraki aşamasında yumru oluşturan bireyler sera koşullarında geliştirildi ve gelişme gösteren bireyler bahçeye transfer edildi. Bahçede mevsim döngüsünü tamamlayan bitkilerin doğal yaşam ortamına transferi çalışmanın bir sonraki adımı olacak.
Ayrıca Ophrys lycia’dan elde edilen genetik materyal Ulusal Tohum Gen Bankası'na gönderilerek türün uzun vadeli korunması sağlanmış oldu.
Bu çalışma başarıyla tamamlandığında, Türkiye'de bir orkide türü için yürütülen en kapsamlı koruma projelerinden biri hayata geçmiş olacak.
Kaynakça :
Arditti, J., 1982. Orchid seed germination and seedling culture -A manual. In J. Arditti [ed.], Orchid biology: reviews and perspectives, vol. II. Cornell University Press, Ithaca, New York. s243-370
Bektaş E, Cüce M ve Sökmen A., 2013. In vitro germination, protocorm formation and plantlet development of Orchis coriophora (Orchidaceae), a naturally growing orchid species in Turkey. Turk. J. Bot., 37: s336-342.
Clements, M. A., Muir, H., & Cribb, P. J., 1986. A Preliminary Report on the Symbiotic Germination of European Terrestrial Orchids. Kew Bulletin, 41(2), s437-445.
Deniz, I.G., 2013. Critically endangered (CR) orchid species of Antalya Province of Turkey. Acta Hortic. 002, s37-41
Pierce, S., A. Ferrario ve B. Cerabolini, 2010. Outbreeding and asymbiotic germination in the conservation of the endangered Italian endemic orchid Ophrys benacensis, Plant Biosystems - An International Journal Dealing with all Aspects of Plant Biology, 144:1, 121-127
Ponert, Jan & Vosolsobě, Stanislav & Knotková, Kateřina & Lipavská, Helena., 2011. European orchid cultivation-From seed to mature plant. European Journal of Environmental Sciences. Vol: 1. No:2 s95-107
Prisa, D., Burchi, G., & Giovannini, A., 2019. Asymbiotic propagation of Italian orchids. Acta Hortic. 1262. s179-186.
Rasmussen H.N., 1995. Terrestrial Orchids from Seed to Mycotrophic Plant, Cambridge University Press, Cambridge, UK.
Seaton, Philip & Hosomi, Silverio & Custodio, Ceci & Marks, Timothy & Machado Neto, Nelson & Pritchard, Hugh., 2018. Orchid Seed and Pollen: A Toolkit for Long-Term Storage, Viability Assessment and Conservation. In: Lee, Y.I., Chee-Tak Yeung, E. (eds.). Orchid propagation: from laboratories to greenhouses methods and protocols. Springer Protocols Handbooks. s77-98.
Proje Galerisi
